Exproof Ortamlarda Yangın Söndürme Sistemleri
Patlayıcı gaz, buhar, sis veya yanıcı tozların bulunduğu işletmelerde yangın güvenliği, standart yangın söndürme uygulamalarından farklı bir mühendislik yaklaşımı gerektirir. Bu tür alanlarda yalnızca yangını söndürmek yeterli değildir; yangın algılama ve söndürme sisteminin kendisinin de patlayıcı atmosfer içerisinde bir tutuşturma kaynağı oluşturmaması gerekir.
Bu nedenle Exproof ortamlarda yangın söndürme sistemleri, tesisin proses özellikleri, tehlikeli alan sınıflandırması, yanıcı maddenin özellikleri, yangın senaryoları ve kullanılacak söndürme teknolojisinin birlikte değerlendirilmesiyle projelendirilmelidir.
IEC 60079 serisi, patlayıcı atmosferlerde kullanılacak ekipman ve elektrik tesisatları için temel teknik çerçeveyi oluşturur. IEC 60079-0'ın 2026 yılında yayımlanan yeni sürümü, patlayıcı atmosferlerde kullanılan Ex ekipmanların yapım, test ve işaretleme gerekliliklerini düzenlemektedir.
Exproof Ortam Nedir?
Exproof ortam; yanıcı gaz, buhar, yanıcı sıvı kaynaklı buhar, yanıcı sis veya yanıcı tozların hava ile karışarak patlayıcı atmosfer oluşturabileceği alanları ifade eder.
Bu alanlara örnek olarak;
Akaryakıt dolum ve depolama tesisleri
Kimya ve petrokimya tesisleri
Solvent kullanılan üretim alanları
Boya ve vernik üretim tesisleri
LPG ve doğal gaz tesisleri
Gaz dolum tesisleri
Yanıcı toz bulunan üretim tesisleri
Un, yem ve tahıl fabrikaları
Ahşap ve mobilya üretim tesisleri
İlaç ve kimya endüstrisi
Atık ve biyogaz tesisleri
Yanıcı gaz veya buhar kullanılan proses alanları
örnek gösterilebilir.
Bu alanlarda yangın ve patlama riski birlikte değerlendirilmelidir.
Exproof Ortamlarda Yangın Riski Neden Farklıdır?
Normal bir yangında temel amaç; yanıcı madde, oksijen ve ısıdan oluşan yangın üçgenini ortadan kaldırmaktır.
Ancak patlayıcı atmosfer bulunan bir tesiste buna ek olarak tutuşturma kaynaklarının kontrolü gerekir.
Elektrik ekipmanları, kıvılcım, sıcak yüzeyler, statik elektrik, mekanik sürtünme ve diğer potansiyel tutuşturma kaynakları patlayıcı atmosfer içerisinde ciddi risk oluşturabilir.
Bu nedenle yangın söndürme sisteminin;
Yangını doğru algılaması,
Uygun söndürme maddesini seçmesi,
Gerektiğinde hızlı müdahale sağlaması,
Ex alanın özelliklerine uygun ekipman kullanması,
Patlama riskini artırmaması,
Proses güvenliği ile birlikte çalışması
gerekir.
IEC 60079-14:2024, patlayıcı atmosferlerde Ex elektrik ekipmanlarının seçimi, tasarımı, montajı ve ilk kontrolü için özel gereklilikler tanımlar.
Exproof Yangın Söndürme Sistemi Nasıl Projelendirilir?
Exproof bir alanda yangın söndürme sistemi seçimi yalnızca alanın metrekaresine göre yapılmamalıdır.
Öncelikle tesisin tehlike analizi gerçekleştirilmelidir.
1. Tehlikeli Alan Sınıflandırması
İlk aşamada patlayıcı atmosfer oluşma ihtimali bulunan bölgeler belirlenir.
Gaz ve buhar bulunan alanlarda Zone 0, Zone 1 ve Zone 2; yanıcı toz bulunan alanlarda ise Zone 20, Zone 21 ve Zone 22 gibi sınıflandırmalar kullanılabilir.
Bu sınıflandırma, kullanılacak ekipmanların seçiminde kritik öneme sahiptir.
2. Yanıcı Maddenin Belirlenmesi
Yangın söndürme sistemi seçilirken tesiste bulunan yanıcı maddenin özellikleri değerlendirilmelidir.
Örneğin;
Yanıcı gaz
Yanıcı sıvı
Solvent
Hidrokarbon
Plastik
Yanıcı toz
Metal tozu
gibi farklı yangın yükleri farklı söndürme stratejileri gerektirebilir.
3. Yangın Senaryolarının Oluşturulması
Olası yangın senaryoları belirlenmelidir.
Örneğin bir solvent dolum istasyonunda;
sızıntı → buhar oluşumu → tutuşturma → yüzey yangını
senaryosu değerlendirilebilir.
Bir yanıcı toz prosesinde ise;
toz birikimi → havaya karışma → tutuşturma → yangın/patlama
senaryosu dikkate alınmalıdır.
Bu nedenle söndürme sistemi sadece mevcut yangına değil, tesisin gerçek proses riskine göre tasarlanmalıdır.
Exproof Ortamlarda Kullanılabilecek Yangın Söndürme Sistemleri
Patlayıcı atmosfer bulunan her tesiste aynı söndürme sistemi kullanılmaz. Sistem seçimi yangın riskine ve proses koşullarına göre yapılmalıdır.
Sprinkler Sistemleri
Sprinkler sistemleri, uygun tasarım koşulları sağlandığında birçok endüstriyel tesiste kullanılabilir.
Özellikle;
Depolar
Üretim alanları
Proses alanları
Yanıcı malzeme depolama alanları
gibi bölgelerde yangının gelişimini kontrol altında tutmak amacıyla değerlendirilebilir.
Ancak sprinkler sisteminin kendisi kadar vana istasyonları, alarm ekipmanları, izleme cihazları ve elektriksel bileşenlerin tehlikeli alan içerisindeki konumu da değerlendirilmelidir.
Deluge Sistemleri
Yüksek yangın riski bulunan proseslerde deluge sistemleri önemli bir çözüm olabilir.
Deluge sistemlerinde yangın algılandığında belirlenen bölgedeki açık nozullardan aynı anda su veya uygun söndürme maddesi boşaltılabilir.
Özellikle;
Yakıt prosesleri
Tank sahaları
Pompa alanları
Proses ekipmanları
Hidrokarbon riski bulunan bölgeler
gibi yüksek tehlikeli alanlarda senaryoya bağlı olarak değerlendirilebilir.
Köpüklü Söndürme Sistemleri
Yanıcı sıvıların bulunduğu tesislerde köpüklü söndürme sistemleri önemli bir seçenek olabilir.
Köpük; yanıcı sıvının yüzeyini kaplayarak buharlaşmayı ve yangının devam etmesini azaltmaya yardımcı olur.
Yakıt depolama tankları, yükleme-boşaltma alanları ve bazı proses bölgelerinde köpüklü sistemler yangın senaryosuna göre değerlendirilebilir.
Gazlı Söndürme Sistemleri
Elektrik ve elektronik ekipmanların bulunduğu, su kullanımının uygun olmadığı kontrollü hacimlerde gazlı söndürme sistemleri tercih edilebilir.
Ancak patlayıcı atmosfer bulunan alanlarda gazlı söndürme sistemi seçilirken yalnızca söndürme performansı değil, sistemin tüm ekipmanlarının ilgili tehlikeli alan koşullarına uygunluğu değerlendirilmelidir.
Gazlı sistemlerde;
Yangın algılama
Kontrol paneli
Solenoid ve aktüatörler
Basınç izleme
Siren ve flaşörler
Manuel boşaltma
Acil durdurma
Havalandırma kontrolü
gibi bileşenler birlikte ele alınmalıdır.
Lokal Uygulamalı Söndürme Sistemleri
Belirli makine veya proses ekipmanlarının korunması gereken durumlarda lokal uygulamalı söndürme sistemleri kullanılabilir.
Örneğin;
Kompresörler
Pompa grupları
Yanıcı sıvı proses ekipmanları
Boya makineleri
CNC ve özel üretim makineleri
Yağlama sistemleri
Proses fırınları
gibi ekipmanlar özel yangın senaryolarına göre korunabilir.
Exproof Yangın Algılama Sistemleri
Yangın söndürme sisteminin başarısında erken algılama büyük önem taşır.
Patlayıcı atmosfer bulunan alanlarda kullanılacak dedektörlerin ve diğer elektrikli ekipmanların alan sınıflandırmasına uygun olması gerekir.
IEC 60079 serisi, patlayıcı atmosferlerde kullanılan Ex ekipmanlar için genel gereklilikleri ve farklı koruma yöntemlerini kapsayan standartlar ailesidir.
Yangın algılama sistemlerinde;
Alev dedektörleri
Isı dedektörleri
Duman dedektörleri
Gaz dedektörleri
Patlama riski bulunan proseslerde özel algılama çözümleri
prosesin özelliklerine göre değerlendirilebilir.
Özellikle açık veya yarı açık proses alanlarında alev dedektörleri, yangının ilk oluşum aşamasında hızlı algılama açısından önemli bir çözüm olabilir.
Exproof Ekipman Seçiminde Dikkat Edilmesi Gerekenler
Exproof bir yangın söndürme sisteminde yalnızca dedektörün Exproof olması yeterli değildir.
Sistemin bütün bileşenleri birlikte değerlendirilmelidir.
Bunlar arasında;
Yangın algılama dedektörleri
Manuel yangın ihbar butonları
Siren ve flaşörler
Solenoid valfler
Basınç anahtarları
Elektrik bağlantı elemanları
Kablo rakorları
Junction box
Kontrol ekipmanları
İzleme ekipmanları
Lokal kontrol üniteleri
bulunabilir.
Ekipman seçiminde bölgenin sınıflandırması, gaz veya toz grubu, sıcaklık sınıfı ve ekipmanın ilgili sertifikasyon gereklilikleri dikkate alınmalıdır.
ATEX ve IEC 60079 İlişkisi
Exproof sistem tasarımında ATEX ve IEC 60079 kavramlarının birbirinden ayrılması önemlidir.
ATEX, Avrupa Birliği mevzuatında patlayıcı atmosferlerde kullanılan ekipmanlar ve işyerlerinin güvenliğiyle ilgili çerçeveyi oluştururken, IEC 60079 serisi patlayıcı atmosferlerdeki ekipman ve tesisatlara ilişkin teknik standartları kapsar.
Özellikle IEC 60079-0 ekipmanların genel gerekliliklerini ele alırken, IEC 60079-14 patlayıcı atmosferlerde elektrik tesisatlarının tasarım, ekipman seçimi, montaj ve ilk kontrol gerekliliklerini düzenler.
Bu nedenle bir projede yalnızca "Exproof ürün kullanılması" yeterli bir yaklaşım değildir. Ürünün kullanılacağı bölge ile ürünün teknik özellikleri birbiriyle uyumlu olmalıdır.
Exproof Yangın Söndürme Sistemlerinde En Sık Yapılan Hatalar
Patlayıcı atmosferlerde yangın güvenliği projelerinde bazı uygulama hataları ciddi riskler oluşturabilir.
Yanlış ekipman seçimi
Sadece ürün üzerinde "Ex" ibaresinin bulunması, ürünün her tehlikeli alanda kullanılabileceği anlamına gelmez.
Zone bilgisinin dikkate alınmaması
Ekipman seçimi yapılırken alanın Zone sınıfı mutlaka dikkate alınmalıdır.
Yangın ve patlama riskinin ayrı değerlendirilmesi
Yangın senaryosu hazırlanırken patlama ihtimali göz ardı edilmemelidir.
Algılama sisteminin yanlış konumlandırılması
Dedektörlerin proses koşullarına uygun konumlandırılmaması, yangının geç algılanmasına neden olabilir.
Havalandırmanın göz ardı edilmesi
Yanıcı gaz ve buharların bulunduğu alanlarda havalandırma sistemi ile yangın algılama ve söndürme sistemleri birlikte değerlendirilmelidir.
Sertifikasyonun kontrol edilmemesi
Kullanılan Ex ekipmanların teknik dokümanları ve uygunluk/sertifikasyon bilgileri proje gereklilikleriyle karşılaştırılmalıdır.
Exproof Yangın Söndürme Sistemlerinde Mühendislik Yaklaşımı
Başarılı bir Exproof yangın söndürme sistemi yalnızca ürünlerden oluşmaz.
Doğru yaklaşım;
Risk analizi → Tehlikeli alan sınıflandırması → Yangın senaryosu → Söndürme teknolojisi seçimi → Ex ekipman seçimi → Hidrolik/elektrik tasarım → Uygulama → Test ve devreye alma → Periyodik bakım
aşamalarının birlikte yürütülmesidir.
Özellikle yüksek riskli endüstriyel tesislerde yangın güvenliği projesinin proses mühendisliği, elektrik mühendisliği ve yangın güvenliği mühendisliği açısından koordineli olarak hazırlanması önemlidir.
Limit Yangın ile Exproof Yangın Güvenliği Çözümleri
Limit Yangın olarak patlayıcı atmosfer riski bulunan endüstriyel tesislerde yangın güvenliği ihtiyaçlarını, tesisin proses özellikleri ve riskleri doğrultusunda değerlendiriyoruz.
Proje kapsamında;
Yangın risklerinin değerlendirilmesi
Yangın algılama sistemi tasarımı
Exproof algılama ekipmanlarının seçimi
Sprinkler sistemleri
Deluge sistemleri
Köpüklü söndürme sistemleri
Gazlı söndürme sistemleri
Lokal söndürme sistemleri
Yangın pompa ve su depolama sistemleri
Yangın senaryolarının oluşturulması
Projelendirme ve uygulama
Test, devreye alma ve bakım
gibi çözümler tesisin ihtiyaçlarına göre değerlendirilebilir.
Sonuç
Exproof ortamlarda yangın söndürme sistemleri, standart yangın tesisatlarının basit şekilde Exproof ekipmanlarla donatılmasından ibaret değildir.
Patlayıcı atmosfer bulunan tesislerde yangın güvenliği; tehlikeli alan sınıflandırması, yanıcı maddenin özellikleri, proses koşulları, tutuşturma kaynakları, yangın senaryoları, algılama sistemi ve söndürme teknolojisinin birlikte değerlendirilmesini gerektirir.
Doğru tasarlanmış bir sistem; yangını erken algılamalı, uygun söndürme yöntemini devreye almalı ve aynı zamanda patlayıcı atmosfer içerisinde ilave bir risk oluşturmamalıdır.
Bu nedenle Exproof yangın söndürme sistemleri, deneyimli mühendislik ekipleri tarafından, ilgili standartlar ve tesisin gerçek proses koşulları dikkate alınarak projelendirilmelidir.
Limit Yangın, endüstriyel tesislerin yangın güvenliği ihtiyaçları için mühendislik, projelendirme ve uygulama çözümleri sunmaktadır.