ATEX Ortamlarda Yangın Güvenliği ve Söndürme Sistemleri
Yanıcı gaz, buhar, sis veya tozların hava ile karışarak patlayıcı atmosfer oluşturabildiği tesislerde yangın güvenliği, standart endüstriyel yangın uygulamalarından farklı bir mühendislik yaklaşımı gerektirir. Bu alanlarda yangın riski ile birlikte patlama riski de değerlendirilmelidir.
ATEX ortamlarında yangın güvenliği, tehlikeli alanların doğru şekilde sınıflandırılması, uygun ekipmanların seçilmesi, yangın algılama ve söndürme sistemlerinin proses koşullarına göre tasarlanması ve sistemlerin düzenli olarak kontrol edilmesi esasına dayanır.
Kimya tesisleri, akaryakıt ve LPG tesisleri, solvent kullanılan üretim alanları, boya fabrikaları, ilaç tesisleri, yanıcı gaz prosesleri ve yanıcı toz bulunan endüstriyel tesisler ATEX kapsamında özel değerlendirme gerektirebilen alanlar arasında yer alır.
ATEX Nedir?
ATEX, patlayıcı atmosfer oluşabilecek ortamlarda çalışanların ve kullanılan ekipmanların güvenliğiyle ilgili Avrupa Birliği düzenlemelerini ifade eder.
Patlayıcı atmosfer; yanıcı gaz, buhar, sis veya tozların hava ile oluşturduğu ve tutuşturulduğunda yanmanın tüm karışım boyunca yayılabildiği atmosferdir.
ATEX kapsamında temel amaçlardan biri, patlayıcı atmosfer oluşabilecek alanlarda tutuşturucu kaynakların kontrol edilmesi ve çalışanların, tesislerin ve ekipmanların korunmasıdır.
Bu nedenle ATEX yangın güvenliği yalnızca yangın söndürme sisteminden ibaret değildir.
Yangın ve patlama güvenliği birlikte ele alınmalıdır.
ATEX Ortamlarda Yangın Riski
Patlayıcı atmosfer bulunan bir ortamda küçük bir yangın dahi kısa sürede ciddi sonuçlara neden olabilir.
Yanıcı madde ile oksijenin uygun konsantrasyonda bulunması ve bir tutuşturma kaynağının ortaya çıkması sonucunda yangın veya patlama meydana gelebilir.
Potansiyel tutuşturma kaynakları arasında;
Elektriksel kıvılcımlar
Sıcak yüzeyler
Statik elektrik
Mekanik kıvılcım
Sürtünme
Açık alev
Elektrikli ekipmanlar
Uygun olmayan ölçüm cihazları
Kontrolsüz proses sıcaklıkları
bulunabilir.
Bu nedenle ATEX ortamlarında yangın güvenliği tasarlanırken yangını söndürmek kadar yangının veya patlamanın başlamasını önlemek de önemlidir.
ATEX Zone Sınıflandırması
Patlayıcı atmosferin oluşma sıklığı ve kalıcılığına göre tehlikeli alanlar farklı bölgeler şeklinde sınıflandırılabilir.
Gaz, buhar ve sis bulunan ortamlarda;
Zone 0
Patlayıcı gaz atmosferinin sürekli, uzun süreli veya sık sık bulunduğu alanlardır.
Zone 1
Normal çalışma koşullarında patlayıcı gaz atmosferinin zaman zaman oluşmasının muhtemel olduğu alanlardır.
Zone 2
Normal çalışma koşullarında patlayıcı atmosfer oluşmasının beklenmediği, ancak oluşması halinde kısa süreli devam edebileceği alanlardır.
Yanıcı toz bulunan ortamlarda ise Zone 20, Zone 21 ve Zone 22 sınıflandırmaları kullanılabilir.
Alan sınıflandırması, kullanılacak elektrikli ve mekanik ekipmanların seçimi açısından kritik öneme sahiptir.
ATEX Alanlarında Yangın Söndürme Sistemi Nasıl Seçilir?
ATEX alanlarında tek bir yangın söndürme sistemi bütün tesisler için uygun değildir.
Sistem seçimi yapılırken;
Yanıcı maddenin türü
Yangın sınıfı
Proses sıcaklığı
Patlama riski
Alanın Zone sınıfı
Tesisin açık veya kapalı olması
Havalandırma koşulları
Yangın yükü
Korunacak ekipman
Personel bulunma durumu
Söndürme maddesinin prosese etkisi
birlikte değerlendirilmelidir.
Bu değerlendirme sonucunda sprinkler, deluge, köpüklü, gazlı veya lokal uygulamalı söndürme sistemlerinden uygun olan çözüm belirlenebilir.
ATEX Ortamlarda Yangın Algılama Sistemleri
Yangının erken algılanması, özellikle yüksek riskli proseslerde müdahale süresinin azaltılması açısından büyük önem taşır.
Tesisin özelliklerine göre;
Alev dedektörleri
Isı dedektörleri
Duman dedektörleri
Gaz dedektörleri
Yangın ihbar butonları
Görsel ve sesli alarm cihazları
kullanılabilir.
Açık veya yarı açık proses alanlarında alev dedektörleri, yangının hızlı şekilde tespit edilmesi gereken uygulamalarda değerlendirilebilir.
Kapalı hacimlerde ise duman ve ısı algılama sistemleri proses koşullarına göre değerlendirilebilir.
Burada en önemli noktalardan biri, kullanılan elektrikli ekipmanların tehlikeli alan sınıflandırması ile uyumlu olmasıdır.
Exproof Ekipmanların Önemi
ATEX ortamlarında kullanılacak ekipmanların patlayıcı atmosfer içerisinde ilave bir tutuşturma kaynağı oluşturmaması gerekir.
Bu nedenle;
Exproof yangın dedektörleri
Exproof alev dedektörleri
Exproof gaz dedektörleri
Exproof sirenler
Exproof flaşörler
Exproof butonlar
Exproof bağlantı kutuları
Exproof kablo rakorları
Uygun solenoid valfler
Uygun elektrik ekipmanları
gibi ürünlerin seçiminde alan sınıflandırması dikkate alınmalıdır.
Bir ekipmanın üzerinde yalnızca "Ex" ibaresinin bulunması, ekipmanın bütün tehlikeli alanlarda kullanılabileceği anlamına gelmez.
Ekipmanın teknik özellikleri, sertifikasyonu, gaz veya toz grubu, sıcaklık sınıfı ve kullanılacağı Zone birlikte değerlendirilmelidir.
ATEX ve IEC 60079 İlişkisi
ATEX ve IEC 60079 aynı kavram değildir.
ATEX, Avrupa Birliği mevzuatında patlayıcı atmosferlerde kullanılan ekipmanlar ve işyerlerinin güvenliğiyle ilgili düzenleyici çerçeveyi oluşturur.
IEC 60079 ise patlayıcı atmosferlerde kullanılan ekipmanların ve elektrik tesisatlarının teknik gerekliliklerini düzenleyen standartlar ailesidir.
IEC 60079-0, Ex ekipmanların genel yapım, test ve işaretleme gerekliliklerini kapsarken, IEC 60079-14 patlayıcı atmosferlerde elektrik tesisatlarının tasarımı, ekipman seçimi ve montajıyla ilgili gereklilikleri ele alır.
Bu nedenle ATEX uyumlu bir tesis tasarlanırken mevzuat ve ilgili teknik standartlar birlikte değerlendirilmelidir.
Kimya Tesislerinde ATEX Yangın Güvenliği
Kimya tesislerinde solvent, yanıcı sıvı, yanıcı gaz ve çeşitli kimyasal maddeler nedeniyle yangın ve patlama riski yüksek olabilir.
Özellikle;
Solvent dolum alanları
Kimyasal depolama alanları
Reaktörler
Pompa istasyonları
Dolum-boşaltma alanları
Karıştırma sistemleri
Tank sahaları
özel yangın güvenliği değerlendirmesi gerektirebilir.
Bu alanlarda yangın algılama, gaz algılama, havalandırma, yangın söndürme ve proses kontrol sistemlerinin koordineli çalışması önemlidir.
Yanıcı Toz Bulunan ATEX Ortamlarında Yangın Güvenliği
ATEX riski yalnızca gaz ve sıvılardan kaynaklanmaz.
Bazı yanıcı tozlar da hava ile uygun konsantrasyonda bulunduğunda patlayıcı atmosfer oluşturabilir.
Örneğin;
Un
Tahıl
Yem
Şeker
Kömür
Ahşap
Plastik
Metal tozları
gibi maddeler proses koşullarına bağlı olarak yangın ve patlama riski oluşturabilir.
Bu tesislerde toz birikimlerinin kontrol edilmesi, proses ekipmanlarının uygunluğu, statik elektrik kontrolü, toz toplama sistemleri ve yangın güvenliği birlikte değerlendirilmelidir.
ATEX Yangın Söndürme Sistemlerinde Deluge Sistemleri
Yüksek yangın riski bulunan proseslerde deluge sistemleri değerlendirilebilir.
Deluge sisteminde açık nozullar belirlenen koruma bölgesine tasarlanan senaryoya göre aynı anda söndürme maddesi uygulayabilir.
Bu sistemler;
Proses ekipmanları
Tank sahaları
Pompa alanları
Hidrokarbon prosesleri
Yanıcı sıvı bulunan bölgeler
gibi yüksek riskli alanlarda kullanılabilir.
Sistem tasarımı yapılırken yangın senaryosu, hidrolik hesaplar, nozulların yerleşimi, vana grupları ve algılama sistemi birlikte değerlendirilmelidir.
ATEX Ortamlarda Köpüklü Söndürme Sistemleri
Yanıcı sıvıların bulunduğu tesislerde köpüklü yangın söndürme sistemleri önemli bir çözüm olabilir.
Köpük tabakası yanıcı sıvının yüzeyini kaplayarak yanıcı buharların oluşmasını ve yangının devam etmesini azaltmaya yardımcı olur.
Akaryakıt, solvent ve benzeri yanıcı sıvıların bulunduğu tesislerde köpük sistemi tasarımı, yangın senaryosuna ve korunacak alanın özelliklerine göre yapılmalıdır.
ATEX Ortamlarda Gazlı Söndürme Sistemleri
Su kullanımının uygun olmadığı hassas ekipmanların bulunduğu kapalı hacimlerde gazlı söndürme sistemleri değerlendirilebilir.
Ancak ATEX ortamlarında gazlı sistem tasarlanırken;
Söndürme gazının özellikleri
Korunan hacim
Havalandırma
Basınç tahliyesi
Algılama sistemi
Kontrol sistemi
Elektrikli ekipmanların uygunluğu
birlikte ele alınmalıdır.
ATEX Yangın Güvenliği Projelendirme Süreci
Profesyonel bir ATEX yangın güvenliği projesi genel olarak aşağıdaki mühendislik adımlarıyla oluşturulur:
Risk analizi
↓
Patlayıcı atmosfer kaynaklarının belirlenmesi
↓
Tehlikeli alan sınıflandırması
↓
Yangın senaryolarının oluşturulması
↓
Yangın algılama sistemi seçimi
↓
Söndürme sistemi seçimi
↓
Ex ekipmanların belirlenmesi
↓
Hidrolik ve elektrik tasarım
↓
Uygulama
↓
Test ve devreye alma
↓
Periyodik bakım ve kontroller
Bu aşamaların birbirinden bağımsız değil, koordineli şekilde yürütülmesi gerekir.
ATEX Yangın Sistemlerinde Yapılan Hatalar
ATEX ortamlarında yangın güvenliği projelerinde en sık karşılaşılan problemlerden bazıları şunlardır:
Yanlış Zone değerlendirmesi
Ekipmanın kullanılacağı alanın Zone sınıfı doğru belirlenmeden ürün seçilmesi ciddi risk oluşturabilir.
Uygun olmayan Ex ekipman
Ürünün Ex sertifikasyonunun ilgili uygulama ile uyumlu olmaması sistem güvenliğini olumsuz etkileyebilir.
Yangın ve patlama riskinin ayrı değerlendirilmesi
Sadece yangın söndürmeye odaklanılması, patlama risklerinin gözden kaçmasına neden olabilir.
Prosesin dikkate alınmaması
Üretim prosesinin özellikleri değerlendirilmeden standart bir yangın sistemi uygulanması doğru sonuç vermeyebilir.
Bakımın ihmal edilmesi
ATEX alanlarındaki yangın algılama ve söndürme sistemlerinin düzenli olarak kontrol edilmesi gerekir.
Limit Yangın ile ATEX Yangın Güvenliği Çözümleri
Limit Yangın olarak endüstriyel tesislerin yangın güvenliği ihtiyaçlarını, tesisin proses ve risk özelliklerine göre değerlendiriyoruz.
ATEX riski bulunan tesislerde;
Yangın risk değerlendirmesi
Yangın algılama sistemi
Exproof yangın algılama
Exproof alev algılama
Gaz algılama sistemleri
Sprinkler sistemleri
Deluge sistemleri
Köpüklü söndürme sistemleri
Gazlı söndürme sistemleri
Lokal söndürme sistemleri
Yangın tesisatı projelendirme
Uygulama
Test ve devreye alma
gibi çözümler tesisin ihtiyaçlarına göre projelendirilebilir.
Sonuç
ATEX ortamlarında yangın güvenliği, yalnızca yangın çıktığında söndürme yapılması anlamına gelmez.
Patlayıcı atmosferin oluşmasının önlenmesi, tutuşturma kaynaklarının kontrol edilmesi, doğru alan sınıflandırması yapılması, uygun Ex ekipmanların seçilmesi ve yangın söndürme sistemlerinin doğru şekilde projelendirilmesi bütünsel bir güvenlik yaklaşımının temelini oluşturur.
Özellikle kimya, petrokimya, akaryakıt, LPG, boya, solvent, ilaç ve yanıcı toz bulunan endüstriyel tesislerde yangın ve patlama risklerinin birlikte değerlendirilmesi büyük önem taşır.
Doğru mühendislik yaklaşımı ile tasarlanan ATEX yangın güvenliği sistemleri, tesisin yangın risklerinin azaltılmasına ve kritik proseslerin daha güvenli şekilde işletilmesine katkı sağlar.
Limit Yangın, endüstriyel tesisler için yangın algılama, yangın söndürme ve yangın tesisatı alanlarında mühendislik ve uygulama çözümleri sunmaktadır.